از آنجایی‏ که تمام انسان‌ها می‌خواهند زندگی خوب و بهتری داشته باشند و همواره در جامعه، خوب و شایسته زندگی کنند، لازم است که برای به وجود آوردن چنین جامعه‌ای تربیت و آموزش، هنرمندانه و اصول‌مند انجام شود و بهترین دوره و زمان برای نهادینه ساختن صفات برای شهروندان و یا افراد سالم و مطلوب جامعه، دوره کودکی و خردسالی است.
از این زمان است که چگونگی رفتار اجتماعی در جامعه نهادینه می‌شود و چگونگی آموزش و پرورش اطفال و خردسالان در حرکت و یا رکود جامعه رول عمده دارد.
در کشور جنگ‌زده‏ای چون افغانستان که ناهنجاریهای رفتاری بیداد می‌کند، هنجارمند ساختن رفتارها و نهادینه ساختن اخلاق شهروندی امری مهم و در خور دقت است. نوشتار حاضر تلاش می‌کند در حد توان به ارائه راهکارهای بهتر در بالا بردن کیفیت آموزش و مطالعه کودکان و خردسالان بپردازد. امید است مورد توجه قرار گیرد.
عواملی که در کیفیت و کمیت مطالعه کودکان مؤثرند
1ـ والدین و افراد خانواده:
کودک مهارت و عادت مطالعه را همانند سایر مهارت‌ها و عادت‌ها از اطرافیانش در خانواده به خصوص والدین یاد می‌گیرد. بنابراین، والدینی که به مطالعه علاقه ندارند و اوقات فراغت خود را در خانه با سرگرمی‌های دیگر صرف می‌کنند، نباید از فرزندان خود انتظار داشته باشند که به مطالعه آزاد علاقه‌مند باشند و در آن مهارت پیدا کنند.
2ـ معلم و مکتب:
روش تدریس معلم و محیط آموزشی مکتب عوامل دیگری است که در ایجاد و پرورش مهارت و عادت مطالعه دانش‌آموز اثر می‌گذارد. معلمی که:
ـ جز کتاب درسی، کتاب دیگری نمی‌شناسد
ـ طرح درس ندارد
ـ مطالعه آزاد ندارد
ـ از ایجاد فرصت‌های مطالعه و بحث در صنف ناتوان است یا در کل به این امر اعتقاد ندارد
ـ تدریس خود را بر مبنای «موضوع محوری» انجام می‌دهد
ـ فلسفه تربیتی روشنی ندارد
ـ با هدف‌های کلی و رفتاری مواد و موضوع‌های درسی آشنا نیست
و خلاصه، معلمی که معتاد‌انه و از روی عادت، کلیشه‌وار تدریس می‌کند و به ارزشیابی مرسوم و متداول (امتحان) اکتفا می‌کند و تغییر ساعات زندگی برایش بیش از تغییر محتوا و کیفیت بهره‌برداری از این ساعات مطرح است و اهمیت دارد، هرگز نخواهد توانست دانش‌آموز (کودک) را به مطالعه و خواندن بر‌انگیزاند و عادت خواندن را در آنان ایجاد کند. البته یاد‌آوری این نکته لازم است که معلمان تنها مسئول نیستند بلکه باید محیطی ایجاد کرد که کودکان را به خواندن کتاب برانگیزاند.
3ـ وجود و غنی بودن کتابخانه در منزل و مکتب:
خانه‌ای که کتابخانه‌ای هرچند کوچک دارد و قسمتی هر چند کوچک از آن را به کودک اختصاص داده است، به انگیزش میل خواندن در کودک کمک خواهد کرد و همچنین کتابخانه مکتب عامل بسیار مؤثری در پیدایش و تقویت عادت مطالعه در دانش‌آموز به‌شمار می‌رود.
4ـ فرصت و محیط مساعد خواندن:
پیش‌بینی ساعات معین در جدول ساعات درسی صنف و اوقات فراغت برای مطالعه آزاد یا خواندن کتاب‌های غیردرسی، انگیزه کودکان به خواندن را برخواهد انگیخت.
5ـ وضعیت عمومی کتاب‌های آزاد (غیر درسی):
محتوا و شکل و صحافی کتاب غیردرسی، در صورتی که بر اساس معیارهای خالص تألیف و تهیه شده باشد، رغبت خواندن را در دانش‌آموزان بر می‌انگیزد.
6ـ وسایل ارتباط جمعی:
رادیو، تلویزیون، روزنامه و مجلات نیز می‌توانند با ترتیب برنامه‌های خاص، کودکان و نوجوانان را به مطالعه ترغیب نمایند.
علاوه بر آنچه گفته شد تشکیل و برگزاری نمایشگاه‌های کتاب برای کودکان، به کار بردن روش خاص و ابتکار در تدریس انشاء، معرفی متفکران و بشردوستان به زبان ساده (بدون هرگونه تعصب و اغراق‌گویی) در فرصت‌های مختلف، معرفی کتاب‌های خوب و سودمند به‌وسیله همه معلمان در درس‌های گوناگون و از طرف والدین و... کودکان و نوجوانان را به مطالعه آزاد و خواندن علاقه‌مند می‌کند.

خلاصه، اگر ما در ایجاد عادت و مهارت خواندن در کودکان و نوجوانان کشور خود موفق شویم، به یقین بسیاری از مسائل تربیت همگانی را به آسانی حل خواهیم کرد و دشواری‌های موجود در آموزش و یادگیری را نخواهیم داشت.